Zahtev za rehabilitaciju Svetislava Stefanovića

Autor knjige „Narodna književnost u viđenju Svetislava Stefanovića”, Tamara Grujić iz Kikinde, podnela je zahtev za rehabilitaciju Svetislava Stefanovića Okružnom sudu u Beogradu. Ona tvrdi da je Stefanović (1877–1944) jedna jeod „najtragičnijih ličnosti srpske književnosti prve polovine XX veka”.

Reč je o lekaru i književniku koji je često menjao svoje političko opredeljenje: od Radikalne stranke, preko Ljotićevog Zbora, do NedićeveSocijalističke stranke. Bio je učesnik balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, više puta odlikovan, predsednik Jugoslovenskog lekarskog društva. Streljan je 1944. godine, a u Saopštenju Vojnog suda Prvog korpusa NOVJ o suđenju ratnim zločincima u Beogradu („Politika”, 27. novembar 1944, str. 1), pod brojem 66, piše: „Stefanović dr Svetislav, ideolog fašizma, prevodilac Musolinijeve ’Države’, nemačko-nedićevski komesar Srpske književne zadruge, Jonićev savetodavac, član nemačke komisije za klevetanje sovjetske vlasti u vezi sa nemačkim zločinima u Vinici...”

O njemu se posle njegove smrti nije govorilo. Potrebno je bilo da prođe pola veka, pa da se oživi književni rad Svetislava Stefanovića.

Svetislav Stefanović je pisao poeziju, drame, književne kritike, studije o narodnoj književnosti, polemisao je, prevodio sa engleskog, nemačkog, italijanskog, francuskog i mađarskog jezika. Svoje radove objavljivao je u više od šezdeset listova i časopisa u zemlji i u inostranstvu. Bio je prijatelj Laze Kostića, Disa, Todora Manojlovića, Vinavera, Crnjanskog, Dučića...

Doktor Svetislav Stefanović uhapšen je 22. oktobra 1944. godine, dakle dva dana po oslobođenju Beograda, a streljan već nakon mesec dana. Kako je odluka o osnivanju ovog suda objavljena u beogradskoj štampi 12. novembra 1944. godine, proizlazi da je dr Svetislav Stefanović „procesuiran” za oko dve nedelje. Tamara Grujić smatra da su mu bila uskraćena čak i ona osnovna prava na odbranu predviđena Uredbom VŠ (Vrhovnog štaba) o vojnim sudovima, te da nije streljan po odluci suda, već jednostavno pogubljen, bez prava da se brani, bez suđenja i bilo kakvog postupka. Svetislav Stefanović je postao broj „66”. Istu sudbinu doživele su još 104 osobe.

Poslednji deo optužbe „član nemačke komisije za klevetanje sovjetske vlasti u vezi sa nemačkim zločinima u Vinici”, kaže se u obrazloženju Tamare Grujić, bio je od presudnog značaja i verovatno mu je došao glave. Kao ugledan lekar tog vremena, dr Stefanović odveden je kako bi kao član komisije istražio događaje povodom pronalaska masovnih grobnica u Vinici i Katinskoj šumi, odnosno streljanje dvadesetak hiljada poljskih oficira za koje je bila odgovorna sovjetska Crvena armija.

------------------------------------------------

Rehabilitacija u SKZ

Marko Nedić, glavni i odgovorni urednik Srpske književne zadruge, podseća da je Svetislav Stefanović bio predsednik SKZ u vreme „komesarske uprave”, od 1942. do 1944. godine. U tom periodu objavljena su dva „Kola”, u prepoznatljivim sivim koricama, sa Zmajevim znakom. Posle oslobođenja, Srpska književna zadruga je bila prinuđena da se odrekne ta dva kola i rada „komesarske uprave”, iako su objavljena i neka kapitalna dela. Pomenimo samo Antologiju srpske poezije, u dva toma, i Antologiju srpske pripovetke.

Na Skupštini Srpske književne zadruge, pre pet godina, „rehabilitovana” su ta dva „Kola”. U „Bibliografiji SKZ 1993–2002”, koju je uradio Radisav Cajić, nalazi se i dodatak s knjigama objavljenim od 1942. do 1944. godine.

Z. Radisavljević

[objavljeno: 02/03/2008]