Istoriju ne čine samo vladari i nasilje

Gde su naši dvorci - pita se književnik Vladimir Minač u naslovu eseja napisanog 1968. Nad Bratislavom se uzdiže Dvorac Hrad sa svojim moćnim kulama i robustnom simetrijom, masivna tvrđava koja povezuje grubu i nepokolebljivu vernost straže sa čarobnom daljinom. Slovačka je cela posuta dvorcima, tvrđavama, prebivalištima plemića; neosvojivi zamkovi na vrhovima brda i u dolinama, sa tornjevima živopisnim kao u Diznilendu ali ipak autentičnim, smenjuju se s rezidencijama gospode i sa zdepastim građevinama najčešće oker boje, koje malo-pomalo dobijaju prisnije dimenzije velikih seoskih kuća.

Ali ti dvorci, čini se da Minač želi da kaže, na drugom su mestu, u drugoj istoriji, koju nisu stvarali Slovaci. Najveći deo gospode koja je obitavala u tim prebivalištima bili su Mađari. Za slovačke seljake postojale su drevenice, kolibe ili kućice sa drvenom konstrukcijom oblepljene slamom i suvom balegom. U dvorcu Oravski Podzamak, u dolini Orave, jedna slika prikazuje belu kožu i debeljuškaste ruke Celsissimusa Princepsa Nikolausa Esterhazija, dok su ruke seljanki iz sela podno dvorca i danas zemljane boje, sasušene i čvornovate kao korenje drveća koje izbija kroz kamenje. Razlika među tim rukama je simbol prošlosti tih naroda; vekovima su Slovaci bili ignorisan narod, beznačajan sastojak i tkivo svoje zemlje, sličan onoj slami i suvoj balezi koja popunjava konstrukciju drevenica. Mi nemamo istoriju, piše Minač, ako nju čine samo kraljevi, carevi, vojvode, kneževi, pobede, osvajanja, nasilje, otimačine. U jednoj pesmi Petefija, nacionalnog mađarskog pesnika, pojavljuje se Slovak, doduše dobrodušan, ali kao popravljač lonaca crvenog nosa i odrpane kabanice.

Ali te zajednice, koje je poimanje devetnaestog veka nazivalo "narodima bez istorije", kao da su bile mitske zajednice koje je priroda predodredila da zauvek budu agrarne i potčinjene, bile su lišene - nekim političkim i vojnim porazom - svoje vladajuće klase. Minač se polemički bori za ulogu Slovaka u tom nepoznatom i strpljivom procesu formiranja, ulogu koja nije znala za destruktivno nasilje prema drugima, već je bila, dugo, sudbina gubitnika. Godine 1848. kada su revolucionarne nade palile Evropu, Slovaci upućuju svojim mađarskim gospodarima, pobunjenim protiv Habzburga, takozvane zahteve iz Lipovskog Mikulaša, zahtev za elementarnim nacionalnim pravima, na koje su mađarske vlasti odgovorile hapšenjima i surovim represivnim merama; uostalom, Austrijanci, kada je ugušena revolucija iz ’48, pokušavaju da se pomire s Mađarima i njima prepuštaju Slovake. Njihova sudbina predstavlja - naročito posle ’67, za vreme Dvojne monarhije - bolnu potlačenost; smatrani, naročito po mađarskom zakonu iz 1868, samo za neku folklornu zajednicu unutar mađarskog naroda, Slovaci su doživljavali da se poriče njihov identitet i njihov jezik, zabranjuju njihove škole, njihovi se zahtevi guše u krvi, sprečava njihov društveni napredak, blokira njihovo učešće u parlamentu. Brojke koje u jednoj svojoj studiji iznosi Ljudovit Holotik dokumentuju neospornu ekonomsko-društvenu prevlast Mađara, ograničavanje Slovaka na ruralni način života, otežavanje kulturnog formiranja i kapitalističkog razvoja, odnosno razvoja građanske klase što ih je primoravalo na veliko iseljavanje, najviše u Ameriku. Samo je crkva - katolička i evangelistička - štitila naciju, osnivajući škole i braneći omalovažavani slovački jezik.

Pitanje jezika stvaralo je teške probleme i unutar slovenskog bratstva i njegove emancipacije. Neki Česi - koji su bili predvodnici austroslovenstva - pozivali su na upotrebu češkog kao književnog jezika čak i u Slovačkoj, kako bi se pojačalo jedinstvo i efikasnost pokreta, potiskujući tako slovački na podređen nivo dijalekta i jezika porodičnog života. Čak je i Jan Kolar, veliki slovački intelektualac asimilovan od strane Čeha, branio takva gledišta, osporavana od njegovih sunarodnika koji su u njima videli kraj svog identiteta i zahtevali autonomiju svog jezika, raspravljajući o načinima i varijantama.

Te tenzije, koje su i danas žive u rivalstvu Čeha i Slovaka, podrivale su jedinstvo slovenskog preporoda, naročito austroslovenstva. Pogotovo zato što su kao nacija ostali sa strane i neiskvareni u svojoj izvornoj fizionomiji, Slovaci su sami sebe smatrali iskonskom i autentičnom kolevkom Slovena, njihove drevne jedinstvene civilizacije, osećajući se zbog toga naročito bliski ostalim slovenskim seljačkim narodima, kao što su Rusini i Slovenci. Još u sedamnaestom veku Jan Baltazar Magin veličao je tu integralnu i originalnu čistotu, u Apologiji koja je suzbijala - na latinskom - omalovažavanja Mišhala Benčiška, profesora univerziteta u Trnavi. Jan Kolar, koji se okrenuo češkom jeziku i pisao na češkom ali je bio Slovak, izrazio je tu ushićenu slovenofiliju u poemi Kći Slavije, 1824. U Slovačkoj se potvrđuje, prvenstveno i više nego kod Čeha, slovenofilsko mesijanstvo.

Nastavlja se