Oslobodilački pokreti ubrzali kraj kolonijalizma

Godine 1947, posle dve godine ratovanja, armija Kuomintanga se razderala na komade, kao puknuti balon. Dobila je nekoliko oštrih udaraca, kad je po trista do petsto hiljada komunističkih boraca uspevalo da rasturi Kuomintangove snage iste veličine; umesto da napusti pojedine beznadežne položaje, Kuomintang je uporno slao sve nove i nove svoje najbolje jedinice tamo, da budu opkoljene i, često posle višemesečnog odupiranja, uništene; umesto da svi Kuomintangovci udare zajedničkim snagama po neprijatelju, svaka frakcija je gledala da podmetne nogu nekoj drugoj. Serija poraza pretvorila se u potpuni slom i, s pobedom KP Kine 1949, Kina je, po prvi put posle sto godina, postala opet velika sila.

Indijsko-pakistanski rat 1971. bio je kraći i manje krvav, ali ne manje važan. On pokazuje kako sila kombinovana sa diplomatijom postiže pobedu. Moć Pakistana na Indijskom potkontinentu zasnivala se na tome što je Pakistan imao dva dela, teritorijalno potpuno zasebna: zapadno od Indije, Zapadni Pakistan, a istočno od Indije, Istočni Pakistan. Jedna zemlja, dve polovine. Pakistanska armija je divljačkim merama suzbijala bunt i otpor stanovnika Istočnog Pakistana. Iz ovog razloga, tamošnja populacija je žarko želela da se odvoji od te zajedničke države. Zverstva protiv civila dovela su do toga da ni velike sile koje su bile na strani pakistanskog režima nisu mogle mnogo učiniti da ga, na svetskoj pozornici, zaštite: javno mnjenje u Americi i celom svetu okrenulo se protiv Zapadnog Pakistana. Onda je Indija krenula u ograničeni napad na Istočni Pakistan. Američka vlada nije mogla učiniti ništa da to spreči. A nije mogla ni Kina, iako su obe te vlade upućivale Indiji poruke da se mane belaja i da ostavi Pakistan na miru. Indija je odlučila da se okrene Sovjetskom Savezu i da postane ruski saveznik, čime je još više smanjen broj pakistanskih moćnih saveznika, i čime je zagarantovano da rezolucija o prekidu vatre neće moći brzo da prođe kroz Savet bezbednosti (zbog ruskog veta.) Tako je Indija stvorila sebi prostor da razbije svog jedinog rivala na potkontinentu - ali, trebalo je, još, stvarno i potući pakistanske snage u Istočnom Pakistanu. One su bile malene, a osim toga, nisu bile ni raspoređene da brane zemlju, nego da drže narod u pokornosti prema režimu. Operacije indijske armije 1971. bile su solidne, ali daleko od briljantnih; pa ipak, postigle su pobedu sa strateškim konsekvencama većim nego u ma kom drugom konvencionalnom ratu nakon 1945. Pakistan je razlomljen na dva dela, istočni deo postao je potpuno nezavisna i samostalna država (Bangladeš), a Indija je ostvarila svoju ogromnu nadmoć u celom prostoru južne Azije.

Nakon 1945, konvencionalni ratovi su bili centralna politička alatka u Aziji i Africi. Oni su stvarali regionalne sile, i određivali koji režim će naslediti neku evropsku imperiju na nekom terenu; ali, i gerilski ratovi su bili podjednako važni. Ovaj fenomen se često shvata na pogrešan način. Ljudi misle da svaki gerilski pokret na kraju pobedi. Fakt je, međutim, da većina gerilskih pokreta bude zadavljena još u svojoj kolevci, samo mali broj njih se ozbiljno razmahne, a tek samo poneki od njih i pobedi. Osim toga, nije tačan utisak da postoji samo jedan tip gerilskog rata. Jedno su ratovi nacionalnog oslobođenja od tuđinske okupacije; drugo su građanski ratovi između različitih frakcija u istoj zemlji pri čemu svaku frakciju podržava neka manjina, a nijednu većina stanovništva. Glavnina gerilskih pokreta koji su posle 1945. postigli spektakularne uspehe bili su narodno-oslobodilački, u kojima su gerilci imali veliku podršku stanovništva, a vlada vrlo malu ili nikakvu. Većina takvih uspeha dogodila se između 1945. i 1963, i to u evropskim prekomorskim imperijama: glavna strateška posledica sastojala se u tome što su oni ubrzali kraj evropskog kolonijalizma. Od tada, okolnosti su se izmenile, nema se šta oslobađati od kojih imperija, pa su, zato, gerilske borbe uglavnom vođene kao oblik građanskog rata, i vukle su se mnogo godina, a uglavnom bez nekog određenog ishoda.

U građanskim ratovima, gerilski pokreti su uspeli odneti pobedu samo protiv izuzetno podmitljivih i nesposobnih režima. Na Kubi, krajem 1950-ih godina, hiljadu gerilaca sa ukupnim vojnim iskustvom koliko ima i jedna četa dečaka skauta, razbila je armiju od 50.000 dobro opremljenih vojnika, ne zato što su gerilci neka izuzetno moćna bića, nego zato što je režim bio truo do srži, do kostiju. Nastavlja se