Najstarija zadužbina Stefana Nemanje

KURŠUMLIJA - Na proplanku iznad ušća reke Banjske u Toplicu, odakle se kao na dlanu vidi stara Kuršumlija, nalazi se crkva Svetog Nikole. Preko dana tu šetaju majke sa decom, a uveče je mesto mladih i zaljubljenih. Malo se zna o tome, da su na ovom mestu udareni temelji srpske državnosti, duhovnom životu i arhitekturi. Prošli su vekovi, a najstarija Nemanjina zadužbina podseća nove naraštaje da je ovde bila prestonica prve srpske države i da je crkva spomenik blistave prošlosti, ali i teških vremena i nemilosrdnih osvajača.

Najstariji deo crkve sagradio je Stefan Nemanja između 1165. i 1168. godine i posvetio svom sinu Savi. Bila je to jednobrodna crkva sa trodelnim oltarskim prostorom, kupolom na sredini i jednim manjim odeljenjem na južnoj strani, koje je bilo predviđeno za sahranu ktitora.

Kad je ustanovljena nezavisna Srpska crkva i osnovana Toplička episkopija 1219. godine sa sedištem u ovom manastiru, uz njenu zapadnu stranu dozidana je priprata sa dvema kulama, između kojih se nalazi zasvođen trem, a u 14. veku, na severnoj strani crkve podignut je jedan paraklis sa osnovom jednostavnog pravougaonog oblika. Manje izmene crkva je doživela i kasnije, za vreme vladavine kralja Milutina, kada je na zapadnoj strani sazidana kapela.

STARIJA OD NOTRDAMA

Najstarija Nemanjina zadužbina, crkva Svetog Nikole u Kuršumliji, starija je od Đurđevih stupova šest godina, Studenice - 20, Hilandara 33, Pećke patrijaršije 155, Gračanice 172 i katedrale Notrdam u Parizu 92 godine.

SVEDOK STRADANJA

Manastir Svetog Nikole je kroz vekove svog postojanja često rušen i skrnavljen. No, ipak, ostao je svojevrstan monumentalan spomenik naše srednjovekovne arhitekture, da nam kao svedok prenese bar delić napora naših predaka, koji su smogli snage da stvore jedno ovakvo delo, koje je puno poleta i kreativnosti, napisao je Dušan Miljković u knjizi „Raspeće večnosti“.

Krov crkve bio je pokriven olovom koje se presijavalo na suncu i mogao je da se vidi sa velike daljine. Olovo je upotrebljavano u tablama debljine tri do šest milimetara, koje su livene na licu mesta. Table nisu pričvršćivane uz svod već ih je držala samo njihova težina, dok su one uz vertikalne zidove povezivane kovanim gvozdenim ekserima. Danas je crkva pokrivena delimično olovom i ćeramidom.

Crkva Svetog Nikole je prototip raške škole i jedan od najstarijih spomenika monumentalne srednjovekovne arhitekture kod Srba. Za zidanje je korišćena crvena pečena opeka, koja je vezivana malterom, koji se sastojao od kreča, peska i sitno tucane opeke, a svaki drugi red opeke je uvučen.

Ovaj manastirski kompleks sa crkvenim zdanjem, delovao je veličanstveno sve do dolaska Turaka i velike seobe Srba, kada počinje njegovo propadanje.

Crkva je teško stradala kada je srpski živalj napustio ovaj kraj pred najezdom Turaka 1690. i 1739. godine, te je Feliks Kanic zapisao da je ona u „teško srušenom i zapuštenom stanju“, ali je i pored toga konstatovao da je „ova crkva jedna od najlepših dela srednjovekovne srpske zidane arhitekture“.

Kada je srušena severna kula, na tom mestu narod je sagradio malu kućicu, gde su obavljana venčanja i krštenja.

Od živopisa, nažalost, sačuvani su samo tragovi fresaka iz 14. veka. Živopis je najverovatnije pokrivao sve unutrašnje zidne površine, ali su ostali samo tragovi u vidu ornamenata i fragmenti fresaka u zvonari crkve.

Ovo je prvi nemanjićki manastir u kome je organizovana prepisivačka delatnost i u njemu je Sava Nemanjić blagoslovio prvog vernika posle dobijanja autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve. Severozapadno od crkve nalaze se ruševine nekadašnjeg manastirskog konaka, ali i drugih prostorija neophodnih za manastirski život.

Centralni deo crkvenog zdanja sa oštećenim kubetima i jedna kula su preživeli i vekove i Turke. Narodni muzej iz Beograda je započeo zaštitu crkve 1910. godine. Tada je postavljena laka krovna konstrukcija. Radovi na otkopavanju, zaštiti i uređenju spomenika obavljani su ponovo od 1948.godine, a muzej iz Niša je 1964. restaurirao centralnu kupolu. Od 1970. do 1978. godine, Zavod za zaštitu spomenika kulture je izvršio restauraciju ostalih delova, kada je crkva i dobila današnji oblik, a u planu je uređenje manastirskog kompleksa.

Severoistočno od crkve, pedesetak metara udaljen, nalazi se zapušten bunar ozidan kamenom. Narodno predanje kaže da se u njemu i danas nalaze crkvena zvona i druge dragocenosti.

Autor:

Mladen Djordjevic