Stećci su svetska kulturna baština

Politika

Od našeg stalnog dopisnika

Banjaluka – Da su stećci vredni kulturnoistorijski spomenici Bosne potvrđuje i namera Ministarstva civilnih poslova BiH da ih, zajedno sa Srbijom i Crnom Gorom, kandiduje za stavljanje na Uneskovu listu svetske kulturne baštine. Ovo je bio povod za razgovor sa profesorkom istorije umetnosti na Univerzitetu u Banjaluci i članicom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika BiH dr Ljiljanom Ševo.

Zbog čega se stećci kandiduju na listu Uneskove kulturne baštine?

Zato što nesporno ispunjavaju kriterijume potrebne za upis na listu svetske kulturne baštine i tako bi kvalitetno bili predstavljeni širokoj javnosti, ne samo stručnoj. Zato što bi mogli, uz ispunjenje drugih uslova, doprineti mnogo većoj turističkoj poseti, uz sve koristi koje ona donosi. Zato što će, bar u smislu zakonske regulative – detaljni planovi upravljanja, stroge mere zaštite koje zahteva Komitet za svetsku baštinu Uneska – biti bolje zaštićeni.

Iz kog perioda datiraju stećci i šta znači reč stećak?

Termin stećak je novijeg datuma i ne poklapa se sa izvornim narodnim terminima za specifične srednjovekovne nadgrobne spomenike nastajale od kraja 12. do prvih decenija 16. veka. Širom prostora na kojem se nailazi na stećke – a to su današnja Bosna i Hercegovina, deo zapadne Srbije, Crne Gore i jugoistočni delovi Hrvatske – meštani ova srednjovekovna groblja nazivaju lokalnim nazivima: mramorovi, mramorje, kamenovi, belezi...

Ljiljana Ševo

Stećak je izvedenica od narodnog oblika „stojećak” – kamen koji stoji nad nečijim grobom. Raširenost ovog termina je posledica činjenice da su prva sistematska istraživanja urađena u vreme Austrougarske vladavine i da su se proučavaoci ovdašnjih starina opredelili za naziv stećak i da su ga potonji istraživači preuzimali sve do najnovijih publikacija.

Šta su njihove kulturno-istorijske karakteristike?

Dugo korišćenu, često u nenaučne svrhe, tvrdnju da su stećci nadgrobnici bosanskih bogumila, nauka je u drugoj polovini 20. veka pobila. Na osnovu sačuvanih imena pokojnika nad čijim grobovima stoje stećci njihova pojava se ne može dovoditi u isključivu vezu sa nekom od tri crkve prisutne na prostoru srednjovekovne Bosne i Huma – pravoslavnom, katoličkom i crkvom bosanskom. Prema sačuvanim pisanim podacima, mnogi od onih koji počivaju pod stećcima bili su pravoslavni. To nam više govori i o malim grobnim crkvama čiji se tragovi još vide na mnogobrojnim nekropolama. Natpis na jednom mramoru u Grahovčićima kod Travnika svedoči da je pokojnik ispovedao zapadno hrišćanstvo, a veći broj natpisa na stećcima koji pominju epitet „krstjanin”, ili titulu „gost” navodi na zaključak da su pod njima sahranjeni pripadnici crkve bosanske.

Kakvi su ukrasi na stećcima i koliko ih ima ćirilične natpise?

Više od 5.600 stećaka je ukrašeno. Ukrasni motivi mogu da se podele u bordure, arhitektonske motive, simbolične i astralne znake (spirala, polumesec, rozeta, krst), heraldičke i vegetabilne motive, oružje (štit, mač i luk sa strelom), zoomorfne motive (jelen, konj, pas, lav, zmija, medved, ptice, fantastične životinje), ljudske likove (stilizovani, sa oreolom, konjanici, stojeće figure sa podignutom desnom rukom) i višefiguralne scene (lov, kolo i viteško nadmetanje, turnir). Stećaka sa natpisima ima oko 380, a natpisi su ćirilični.

Koji su stećci najznačajniji?

Zavisi da li vrednujemo istorijske, stilske, ikonografske ili epigrafske odlike. Zbog izuzetne ukrašenosti neki istraživači smatraju da je stećak iz Zgošće (sada u dvorištu Zemaljskog muzeja u Sarajevu) nadgrobni beleg bana Stjepana II Kotromanića. Arheološka i antropološka istraživanja urađena u leto 2010. godine u Zgošći kod Kaknja možda će pomoći u donošenju pouzdanijih zaključaka u pogledu identiteta pokojnika.

Najbogatije su ukrašeni stećci u srednjovekovnom Humu, današnjoj Hercegovini. Kad je reč o nekropolama, najpoznatija je ona u Radimlji kod Stoca. Ali treba spomenuti i velika srednjovekovna groblja u Gvoznu kod Kalinovika, Bjelosalićima kod Sokoca, Kalufima kod Nevesinja, Uboskom kod Ljubinja, Buratima kod Rogatice, Vrbici kod Foče, kao i živopisne prizore manjih planinskih groblja, poput onih u Lukomiru na Prenju ili na Blidinju.

Koliko ima ukupno stećaka, a koliko u BiH, Srbiji, Crnoj Gori i Hrvatskoj?

Nezahvalno je baviti se brojevima, ali govori se o nekih 69.000, razmeštenih u 3.100 lokaliteta. Ima i pojedinačno postavljenih nadgrobnika. Prema nekim evidencijama oko 60.000 ih je u BiH, manje od 4.500 u Hrvatskoj, nešto više od 2.000 u Srbiji i oko 3.000 u Crnoj Gori. Svaki zimski mraz, svaka gradnja bunara ili probijanje novog seoskog puta odnosi na desetine stećaka. Na nekropolama koje su pre pola veka brojale na stotine nadgrobnika danas je vidljivo nekoliko desetina. Pitanje očuvanja ovog dela kulturno-istorijskog nasleđa predstavlja nerešiv problem.

Boro Marić

objavljeno: 07.02.2012.