O neizabranom licu na čelu države

Povodom nekoliko priloga objavljenih proteklih nedelja u našim medijima, pa i u ,,Politici”, rekao bih da je pogrešno postavljati pitanje oblika državnog uređenja tako da se republikansko suprotstavlja monarhijskom. Takav način rasprave raspaljuje strasti onih koji misle da su monarhisti i onih koji za sebe misle da su republikanci. I jedni i drugi imaju, pri tom, u vidu monarhije iz davno prošlih vremena kada su kraljevi bili vojskovođe i vladari bezmalo neograničenih ovlašćenja, a republikanci pokret potisnute građanske klase za oslobođenje od apsolutne vlasti monarha koja je ponekad prelazila u tiraniju.

Nijedna evropska monarhija u 21. veku nije despotija niti tiranija, nego su to države sa najrazvijenijim oblikom demokratije i zavidno visokim stepenom ljudskih prava i sloboda, uključujući i socijalnu zaštitu građana. To može da se kaže i za monarhije u Kanadi, Novom Zelandu i Australiji. Do toga je došlo ustavnim razvojem koji je postepeno prenosio kraljevske prerogative na parlament i vladu, tako da su sada, na kraju procesa, monarsi ostali na čelu države, ali bez vlasti.

Pa kakva je onda njihova uloga? U nekim evropskim republikama koje imaju monarhističku tradiciju ozbiljno se razmišlja o prednostima monarhije. U vezi s tim, postavlja se pitanje da li je bolje na čelu države imati izabrano ili neizabrano lice.

Kada se na opštim izborima biraju predsednik republike i narodni poslanici koji posle biraju vladu, onda imamo dva centra moći koji oba imaju političku snagu i legitimitet stečen na izborima. Zbog te izjednačene političke moći može se dogoditi da jedan od ta dva centra preuzme na sebe ovlašćenja i poslove drugog. Kod nas, gde se i predsednik republike i Narodna skupština nalaze u rukama jedne stranke, odnosno koalicije okupljene oko jedne stranke, granice nadležnosti su se pomešale, pa nije sasvim jasno da li se spoljna politika vodi iz ministarstva za inostrane poslove ili iz predsednikovog kabineta. Takođe se i politika prema Kosovu i Metohiji formira pre u kabinetu predsednika nego u Narodnoj skupštini i vladi. Osim što se postavlja pitanje poštovanja Ustava, to mešanje nadležnosti ne predstavlja veliki politički problem sve dok predsednik republike ne postane ličnost koja nema većinu u skupštini. U tom slučaju bi nepoštovanje Ustava i arbitrarno mešanje nadležnosti moglo da dovede do paralize državne vlasti i ustavne krize.

Ukoliko bi se, pak, na čelu države nalazilo neizabrano lice, ono ni po Ustavu ni po svojoj političkoj snazi, jer iza sebe nema nijednog glasa dobijenog na izborima, ne bi moglo da se meša ni u kreiranje niti u sprovođenje politike. Tada bi bilo jasno da se centar političke moći nalazi i vlast vrši u Narodnoj skupštini.

Neizabrano lice na čelu države ne bi imalo obavezu ni prema jednoj političkoj stranci, a u narodu bi bilo prihvaćeno kao simbol države. Niko ne bi imao pravo niti razlog da grdi simbol, odnosno državu nego bi morao svoje kritike da uputi vladi i partijama na vlasti.

Neizabrano lice bi štedelo vreme političarima i državnicima, jer bi ono obavljalo sve protokolarne dužnosti, kao što je prijem ambasadora i njihovih akreditivnih pisama, drugih protokolarnih obaveza, prijema poglavara stranih država, putovanja u protokolarne posete i prisustvovanje raznim svečanostima u zemlji.

Danas se političari otimaju da preseku traku na otvaranju novog mosta, novog puta ili nove škole i na taj način na novcu poreskih obaveznika neopravdano stiču mesto u medijima i nezasluženi ugled u narodu. Takve dužnosti trebalo bi da preuzme na sebe neizabrano lice, bez sticanja bilo kakvih političkih poena, čime bi i taj specifičan oblik korupcije iščezao.

Troškovi održavanja monarhije ne bi nadmašili sadašnje troškove održavanja predsedništva države, a mogli bi biti i znatno manji, jer monarhu sa ograničenim dužnostima i malim ovlašćenjima ne bi bila potrebna velika kancelarija i brojni savetnici i sekretari. Kao primer može da se navede da u Engleskoj troškovi monarhije iznose oko 100 dinara po glavi stanovnika godišnje.

Advokat, zamenik ministra pravde 2001. godine

Đurđe Ninković

objavljeno: 29.03.2012.