Prorok moderne

Danas

Možda bi za El Greka idealno važila Ničeova floskula da „neki bivaju tek posthumno rođeni“. Preteča i prorok moderne, slikar, vajar i arhitekt Domenikos Teotokopulos, nazvan El Greko (1541 - 1614), rođen je na Kritu, a umro u španskom gradu Toledu, kao jedan od najznačajnijih protagonista španskog manirizma. Njegovo ime se danas izgovara u jednom dahu sa slikarima kao što su Ticijan, Leonardo, Mikelanđelo. No još u 19. veku u Španiji nije važio za „famoses pintores“, naprotiv, pripisivana mu je „manera extravagante y capriciosa“, a upravnik „Prada“ je njegovo slikarstvo dezavuisao kao „apsurdne karikature“.

El Greko se kao ikonopisac obreo u Veneciji, jedno vreme u Rimu, potom u Madridu u službi Filipa II, a gotovo sav život proveo je u Toledu u Španiji. Na njegovu slikarsku poetiku su značajno uticali Ticijan, Basano i Tintoreto. U njegovom slikarstvu se neponovljivo sjedinjuju vizantijska tehnika ikonopisa sa venecijanskim koloritom. Kao kolorist, on je preteča Sezana i Renoara. Primenom kolorisanih senki, najavio je impresioniste. Frac Mark, jedan od saosnivača „Plavog jahača“, pisao je pre ravno sto godina, 1912, u istoimenom almanahu, da su „Sezan i El Greko duhovni srodnici“. Ekstatično-vizionarski impetus njegovog slikarstva nadahnjivao je slikarstvo mladih ekspresionista.

Sezan i Van Gog, Pikso, Maks Bekman, Oskar Kokoška, August Make, Franc Mark, Ludvig Majder, Maks Openhajmer nalazili su u njegovom slikarstvu neposredan izvor. Ekstaza i ekscentričnost, mistične vizije i metafizika provejavaju El Grekovim slikama i čine ga jedinstvenim u istoriji umetnosti. Na izložbi u Museum Kunstpalast u Diseldorfu prikazano je preko 110 spektakularnih i uticajnih dela moderne - trideset dvojice umetnika i 41 El Grekova slika, skulptura i crtež. Ovde bismo istakli El Grekovu sliku „Laokoon“ sa antičkim mitološkim sižeom iz National Gallery of Art, Washington, kao i „Otkrivanje petog pečata“, delo iz Metropolitan Museum of Art. Posebnost ove izložbe sastoji se u mogućnosti naporednog posmatranja El Grekovog „Laokoon“(a) sa Ludwig Meidnerovim delom „Tri narikače u apokaliptičkom pejzažu“, „Skidanje sa krsta“ Max Beckmanna iz MoMA, New York, sa El Grekovim „El Espolio“ iz Alte Pinakothek, München. Iznajmljene slike potiču iz najznačajnijih kolekcija i muzeja kao što su New York Museum of Modern Art, Museo Nacional del Prado, Madrid, Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid, Museo del Greco, Toledo, National Gallery, London, National Gallery of Scotland, Edinburgh, Alte Pinakothek, München i Musee du Louvre, Paris.

Iako je topos o uticaju El Greka na modernu u istoriji umetnosti star već sto godina, ova diseldorfska izložba je veoma značajna. Ona omogućuje naknadnu refleksiju i fascinirajući integralni pogled u višestrane aspekte umetnikove recepcije u moderni i, istovremeno, nagoveštava jubilarnu 400. godišnjicu El Grekove smrti koja je 2014.