Stradanje Svetislava Stefanovića

Tamara Grujić iz Kikinde podnela je zahtev za rehabilitaciju Svetislava Stefanovića Okružnom sudu u Beogradu. Sa stvaralaštvom Svetislava Stefanovića upoznala se prilikom izrade magistarskog rada: „Narodna književnost u viđenju Svetislava Stefanovića”, koji je objavljen kao knjiga pod istim naslovom.

Svetislav Stefanović (1877–1944), lekar, književnik, mislilac i filozof, podseća Tamara Grujić, jedna je od najtragičnijih ličnosti srpske književnosti prve polovine XX veka. Godine 1944. osuđen je na smrt, pogubljen, i – osuđen na zaborav. Zbog bavljenja politikom, potpuno je udaljen sa književne scene. Često je menjao svoje političko opredeljenje: od Radikalne stranke, preko Ljotićevog Zbora, do Nedićeve Socijalističke stranke. Osnovna zamerka tadašnje, sve jače, Komunističke partije bila je njegova kritika komunizma koja ga je koštala života i dovela do udaljavanja iz svih književnih tokova.

U Saopštenju vojnog suda Prvog korpusa NOVJ o suđenju ratnim zločincima u Beogradu („Politika”, 27. novembar 1944, str. 1), pod brojem 66 piše: Stefanović dr Svetislav, ideolog fašizma, prevodilac Musolinijeve „Države”, nemačko-nedićevski komesar Srpske književne zadruge, Jonićev savetodavac, član nemačke komisije za klevetanje sovjetske vlasti u vezi sa nemačkim zločinima u Vinici...

O njemu se posle njegove smrti nije govorilo. Potrebno je bilo da prođe pola veka, pa da se oživi književni rad Svetislava Stefanovića.

Svetislav Stefanović je pisao poeziju, drame, književne kritike, studije o narodnoj književnosti, polemisao je, prevodio sa engleskog, nemačkog, italijanskog, francuskog i mađarskog jezika. Svoje radove objavljivao je u više od šezdeset listova i časopisa u zemlji i u inostranstvu. Bio je prijatelj Laze Kostića, Disa, Todora Manojlovića, Vinavera, Crnjanskog, Dučića...

Sve ove okolnosti nesumnjivo ukazuju na političke i ideološke razloge stradanja. Dr Svetislav Stefanović uhapšen je 22. oktobra 1944. godine, dakle dva dana po oslobođenju Beograda, a streljan već nakon mesec dana. Kako je odluka o osnivanju ovog suda objavljena u beogradskoj štampi 12. novembra 1944. godine, proizlazi da je dr Svetislav Stefanović „procesuiran” za oko dve nedelje. Kod takvih nespornih okolnosti, jer sporno je sve drugo, ističe Tamara Grujić, nema nikakve sumnje da su mu bila uskraćena čak i ona osnovna prava na odbranu predviđena Uredbom VŠ (Vrhovnog štaba) o vojnim sudovima. Za tako nešto jednostavno nije bilo vremena. Zato se osnovano može tvrditi da dr Svetislav Stefanović nije streljan po odluci suda, već jednostavno pogubljen, bez prava da se brani, bez suđenja i bilo kakvog postupka. Svetislav Stefanović je postao broj „66”. Istu sudbinu doživele su još 104 osobe. Već i sama terminologija saopštenja Vojnog suda upućuje na ideološke razloge streljanja.

Poslednji deo optužbe „član nemačke komisije za klevetanje sovjetske vlasti u vezi sa nemačkim zločinima u Vinici”, kaže se u obrazloženju Tamare Grujić, bio je od presudnog značaja i verovatno mu je došao glave. Kao ugledan lekar tog vremena, dr Stefanović odveden je kako bi kao član komisije istražio događaje povodom pronalaska masovnih grobnica u Vinici i Katinskoj šumi. Opšte je poznato da su sovjetske vlasti priznale odgovornost Crvene armije za streljanje dvadesetak hiljada poljskih oficira (povodom toga je zajednička sovjetsko-poljska komisija utvrdila odgovornost trupa Crvene armije). Što se tiče zločina u Vinici i Ukrajini, reč je o zločinima prema sopstvenim građanima, koji su učinjeni pre nego što je rat i počeo.

Naravno, stradao je još zbog svog predratnog protivljenja boljševizmu, odnosno komunizmu, u ma kom obliku. Tako je zapravo izvršena osveta, pa je streljan i zakopan u nekom o „pasjih grobalja”, zatrt, da mu se grob ne zna, a nakon toga prinudno je zaboravljen od svih.

Tamara Grujić na kraju kaže: „Nadam se da će nepravda biti ispravljena i da će Svetislav Stefanović, vrhunski srpski intelektualac priznat u svetu, biti rehabilitovan i da će dobiti pravo mesto u srpskoj književnosti i istoriji”.

-----------------------------------------------------------

Rehabilitacija u SKZ

Marko Nedić, glavni i odgovorni urednik Srpske književne zadruge, podseća da je Svetislav Stefanović bio predsednik SKZ u vreme „komesarske uprave”, od 1942. do 1944. godine. U tom periodu objavljena su dva „Kola”, u prepoznatljivim sivim koricama, sa Zmajevim znakom. Posle oslobođenja, Srpska književna zadruga je bila prinuđena da se odrekne ta dva kola i rada „komesarske uprave”, iako su objavljena i neka kapitalna dela. Pomenimo samo Antologiju srpske poezije, u dva toma, i Antologiju srpske pripovetke.

Na Skupštini Srpske književne zadruge, pre pet godina, „rehabilitovana” su ta dva „Kola”. U „Bibliografiji SKZ 1993–2002”, koju je uradio Radisav Cajić, nalazi se i dodatak sa knjigama objavljenim od 1942. do 1944. godine.

Srpska književna zadruga je, tako, već rehabilitovala Svetislava Stefanovića, ostalo je na sudskim organima.

Zoran Radisavljević

[objavljeno: 02/03/2008]